Đài tưởng niệm các chiến sĩ tự vệ hy sinh trong cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại phủ Thiệu Hóa ngày 19/8/1945.

Trong dòng chảy của những ngày tháng Tám ấy, quê hương Thiệu Hóa giữ một vị trí đặc biệt trong lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Thanh Hóa. Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất này được lựa chọn làm nơi diễn ra một sự kiện có ý nghĩa quan trọng đối với phong trào cách mạng của cả tỉnh.

Sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa từng phần ở Hoằng Hóa ngày 24/7/1945, phong trào cách mạng ở Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ. Trước tình hình đó, ngày 13/8/1945, Tỉnh ủy Thanh Hóa triệu tập Hội nghị mở rộng tại nhà ông Tô Đình Bảng, làng Mao Xá, nay thuộc xã Thiệu Toán, để bàn biện pháp chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh.

Hội nghị diễn ra trong những ngày tình hình cách mạng chuyển biến hết sức nhanh chóng. Đến ngày 15/8, tin phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh vô điều kiện truyền về. Nhận định thời cơ cách mạng đã chín muồi, Hội nghị quyết định phát động tổng khởi nghĩa trong toàn tỉnh, thành lập Ủy ban Khởi nghĩa do đồng chí Lê Tất Đắc làm Chủ tịch, đồng thời phân công cán bộ về các phủ, huyện trực tiếp lãnh đạo cuộc khởi nghĩa. Thời điểm tổng khởi nghĩa được xác định là 12 giờ đêm ngày 18, rạng sáng 19/8/1945.

Từ Mao Xá, mệnh lệnh khởi nghĩa nhanh chóng được truyền đi. Ở phủ Thiệu Hóa, công tác chuẩn bị được tiến hành khẩn trương. Ngày 17/8, Ủy ban Khởi nghĩa phủ Thiệu Hóa tổ chức họp tại Mao Xá, thống nhất kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang để giành chính quyền.

Đêm 18/8/1945, khí thế khởi nghĩa dâng lên mạnh mẽ. Lực lượng tự vệ trong toàn phủ, được tổ chức thành 36 trung đội, chia làm hai cánh tiến về phủ lỵ. Quần chúng cách mạng và lực lượng tự vệ bao vây các vị trí của địch. Trận chiến diễn ra quyết liệt; quân địch chống cự buộc lực lượng cách mạng phải nổ súng tiến công. Đến sáng 19/8, quân cách mạng làm chủ hoàn toàn phủ lỵ Thiệu Hóa, chính quyền về tay Nhân dân.

Ngày 20/8/1945, cuộc mít tinh ra mắt Ủy ban Cách mạng lâm thời phủ Thiệu Hóa được tổ chức. Cũng trong ngày này, Nhân dân tổ chức lễ truy điệu 14 chiến sĩ tự vệ đã hy sinh trong cuộc khởi nghĩa. Những con số, những địa danh và những con người ấy hôm nay đã trở thành một phần ký ức không thể quên về một thời kỳ đấu tranh đầy gian khổ nhưng cũng rất đỗi hào hùng của quê hương.

Từ Thiệu Hóa, khí thế cách mạng tiếp tục lan rộng. Đêm 18, rạng sáng 19/8, nhiều phủ, huyện trong tỉnh đồng loạt nổi dậy. Ngày 23/8/1945, từ căn cứ Thiệu Hóa, hơn 3.000 tự vệ của các huyện Thiệu Hóa, Thọ Xuân, Yên Định, Vĩnh Lộc... tiến về thành phố Thanh Hóa dự lễ ra mắt Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh. Đây là một dấu mốc quan trọng, khẳng định thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa trên quê hương Thanh Hóa.

Nhìn lại những ngày tháng Tám năm 1945, có thể thấy rõ sức mạnh của lòng dân, của tinh thần đoàn kết và sự lãnh đạo chủ động, sáng tạo của Đảng bộ Thanh Hóa. Từ một cuộc họp tại một ngôi nhà ở làng Mao Xá đến những đoàn người rầm rập tiến về phủ lỵ, rồi tiến về tỉnh lỵ, đó là cả một quá trình chuẩn bị lâu dài, bền bỉ và sự nhạy bén trong chớp thời cơ cách mạng.

81 năm đã trôi qua. Những địa danh như Mao Xá, phủ lỵ Thiệu Hóa, đình Ngô Xá Hạ... vẫn còn đó như những dấu son nhắc nhớ về một mùa Thu lịch sử. Quê hương Thiệu Hóa hôm nay đang từng ngày đổi mới, những vùng quê cách mạng năm xưa đã khoác lên mình diện mạo mới; nhưng truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí vươn lên của các thế hệ đi trước vẫn là nguồn sức mạnh để Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân tiếp tục xây dựng quê hương giàu đẹp, văn minh.

Kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám không chỉ là dịp ôn lại một trang sử vẻ vang, mà còn là dịp để mỗi người hôm nay thêm trân trọng giá trị của độc lập, tự do; tự hào về truyền thống quê hương và ý thức sâu sắc hơn trách nhiệm của mình trong xây dựng, bảo vệ quê hương, đất nước.

Mùa Thu năm 1945 đã đi qua 81 năm, nhưng khí thế của những ngày toàn dân đứng lên giành chính quyền vẫn còn vang vọng. Trên quê hương Thiệu Hóa hôm nay, tinh thần ấy tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ – từ ký ức lịch sử đến những hành động cụ thể trong công cuộc xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh và phát triển.